بررسی وضعیت تحصیلی کودکان مهاجر

داود علیزاده:

طبق طرحی که از چهار سال پیش در ایران اجرائی شد، همه مهاجران، چه قانونی چه غیرقانونی، اجازه ثبت‌نام در مدارس دولتی را دارند. به گزارش کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان، ایران میزبان یکی از بزرگ‌ترین جمعیت‌های مهاجر در دنیاست و برآیندها نشان‌ می‌دهد که بیش از سه میلیون افغانستانی به‌صورت قانونی و غیرقانونی در این کشور زندگی می‌کنند.

در دهه‌ها گذشته فقط کودکان مهاجری که مدارک قانونی اقامت داشته‌اند، می‌توانستند به مدارس دولتی راه پیدا کنند و بقیه در مدارس خصوصی و خودگردان (مدارسی که مهاجران برای خود ترتیب داده بودند) به تحصیل مشغول می‌شدند. این مساله موجب ایجاد هزینه، تبعیض و حتی منجر به محرومیت از تحصیل ابتدایی بسیاری از کودکان مهاجر بود.

مقام معظم رهبری در سال ۱۳۹۴ دستور طرحی را داد که بر اساس آن ‌همه کودکان مهاجر، اعم از قانونی یا غیرقانونی، باید در مدارس دولتی ثبت‌نام شوند. این امر موجب شد تا قشر بسیاری از مهاجران امکان استفاده از مدارس دولتی را داشته باشند، هرچند همچنان برخی از مهاجران غیرقانونی از ترس شناسایی و دیپورت شدن به کشور مبدا از ثبت‌نام کودکان خود ممانعت به عمل می‌آورند؛ اما بررسی‌های کلی نشان از استقبال بسیاری از مهاجران از این طرح را داشته است. البته این به آن معنا نیست که در اجرای طرح مذکور کاستی و خلأهایی وجود نداشته باشد، شرایط قانونی تحصیل برای محصلان مهاجر بسیار بهتر شده است؛ اما تطبیق‎سازی قانون هنوز رضایت‌بخش نیست. بدین معنا که قانون همه‎جا و یکسان اجرا نمی‎شود و برخوردهای سلیقه‎ای و شخصی مدیران و گردانندگان برخی از مدرسه‎ها جایگزین قانون شده و تحصیل را برای مهاجرین سخت می‎کند. به همین منظور سراغ یکی از افرادی رفته‌ایم که از وضعیت آموزشی کودکان مهاجر اطلاعات موثقی دارد.

سیدمرتضی حسینی‌شاهترابی، دانش‎آموخته دکتری تاریخ تمدن اسلامی است، داستان‎نویس و منتقد ادبی که مقالات پژوهشی فراوانی از او در مجله‎های علمی و پژوهشی به چاپ رسیده است. وی معاون آموزش کانون ادبی کلمه (افغانستان)، داور جشنواره‎های داستانی از جمله چهارمین کنگره «واژه‎های تشنه»، نخستین جشنواره داستان «کلمه» و دبیر علمی نخستین جشنواره ادبی- سراسری «شهرزاد و سیمرغ» بوده است.

او درباره خودش می‌گوید: «یک روز سرد و زمستانی از سال 1356 در محله‎ای از محله‎های شمال غرب کابل، در خانواده‎ای کارمند متولد شدم و هنوز کودک بودم که ناخواسته همراه پدر و مادر از وطن مهاجر شدم.»

 در همه این سا‌ل‌ها وی در تلاش بوده تا سهمی در توانمندسازی کودکان مهاجر افغانستانی داشته باشد. برگزاری جلسه‌های متعدد آموزش ادبی و تعامل با خانواده‌های کودکان از فعالیت‌های مستمر وی محسوب می‌شود، به همین بهانه درباره وضعیت آموزشی کودکان مهاجر افغان با وی گفت‌وگویی داشته‌ایم که در ادامه شما را به خواندن آن دعوت می‌کنم.

با توجه به فرمایش مقام معظم رهبری مبنی بر اینکه «هیچ کودک افغانستانی، حتی مهاجرینی که به‌صورت غیرقانونی و بی‌مدرک در ایران حضور دارند، نباید از تحصیل باز بمانند و همه آن‌ها باید در مدارس ایرانی ثبت‌نام شوند» تعامل مدارس با خانواده‌های مهاجر که به شکل غیرقانونی در ایران سکونت دارند، در زمینه ثبت‌نام فرزندان این خانواده‌ها چگونه است؟
قبلا یک جمعیت قابل‌توجه از کودکان مهاجر به سبب موانع قانونی از جمله نداشتن مدرک اقامتی معتبر از تحصیل در مدرسه و یادگرفتن خواندن و نوشتن می‎ماندند؛ ولی حالا مشکل قانونی برطرف شده و خانوار‎های بی‎مدرک می‎توانند فرزندانشان را با گرفتن «برگه حمایت تحصیلی» از «دفـاتـر کفالـت، اقامـت و اشتـغال اتـباع خـارجـی» به مدارس معرفی و ثبت‌نام کنند.

متقاضی به یکی از دفاتر کفالت می‌رود و درخواست صدور «برگه حمایت تحصیلی» می‎کند. دفتر کفالت محصل را به یکی از مراکز بهداشتی درمانی مشخص معرفی می‎کند و مرکز بهداشت و درمان نتیجه سنجش سلامت و واکسیناسیونش را به دفتر کفالت و دفتر کفالت هم به مدرسه و اداره آموزش ‌و پرورش اعلام می‌کند و محصل برای ثبت‌نام به مدرسه مراجعه می‌رود.

آیا از شرایطی که برای تحصیل فرزندان افغانستانی در ایران هرساله تعیین می‌شود، رضایت دارید و آیا این شرایط از دید شما اصولی است؟

در دهه هشتاد و اوایل دهه نود خورشیدی شرایط تحصیل برای فرزندان مهاجر افغانستانی در ایران به‌هیچ‌وجه مناسب نبود و حتی در برخی از موارد سبب بازماندن بسیاری از محصلان از تحصیل می‎شد! این شرایط نامناسب هم متاسفانه محصول قانون‌گذاری نامناسب بود و تحصیل و ادامه تحصیل را حتی برای محصلان و خانواده‎های دارنده‎ کارت اقامت دشوار و گاهی ناممکن ‎می‎کرد.

از سال 93 به بعد شرایط بهتر شد و حالا شرایط قانونی تحصیل برای محصلان مهاجر در ایران بهتر شده و نسبتا رضایت‌بخش است؛ اما هنوز کاستی‎هایی دارد که گاهی مساله‎ساز می‎شود. برای ‌مثال، مدارس برای ثبت‌نام دانش‌آموزان مهاجر به‌خصوص برای کلاس اول بیشتر وقت‎ها منتظر ابلاغ بخشنامه‎ آموزش و پروش می‎مانند و این ابلاغ معمولا در روزهای آخر ثبت‌نام و وقتی انجام می‎شود که ظرفیت کلاس پرشده و محصل مهاجر ناگزیر است که برای یافتن جای خالی ثبت‌نام مدرسه‎های دیگر را جست‌وجو کند و معلوم نیست به مدرسه‎ای در نزدیکی محل سکونت خودش دست پیدا کند یا نکند!

منصفانه بگویم که شرایط قانونی تحصیل برای محصلان مهاجر بسیار بهتر شده، اما تطبیق‎سازی قانون هنوز رضایت‌بخش نیست. این قانون همه‎جا و یکسان اجرا نمی‎شود و برخوردهای سلیقه‎ای و شخصی مدیران و گردانندگان برخی از مدرسه‎ها جایگزین قانون شده و تحصیل را برای مهاجرین سخت می‎کند.

یکی از موارد آزاردهنده در تحصیل محصلان مهاجر تفاوتی است که گاهی برخی از معلمان و مدیران بعضی از مدرسه‎ها بین محصلان افغانستانی و ایرانی می‎گذارند. برای مثال محصلان در رقابت‎های علمی و هنری مدرسه شرکت می‎کنند و محصل مهاجر برگزیده‎ رقابت درون مدرسه‎ای می‎شود و باید به رقابت‎های منطقه‎ای معرفی شود؛ اما مدیران و مسوولان به بهانه اینکه اتباع اجازه حضور در سطح منطقه‎ای رقابت‎ها را ندارند یک محصل ایرانی با نمره کمتر را معرفی می‎کنند و می‎فرستند.

در همین سال‎های گذشته یادم است در مدرسه یکی از فرزندانم چنین اتفاقی افتاد و نفر اول تا سوم رقابت که محصلان افغانستانی بودند، نادیده گرفته شدند و نفر چهارم که یک محصل ایرانی بود به رقابت‎های منطقه‎ای معرفی شد. ناگفته نگذارم که مدیران و معلمان و مسوولانی هم هستند که با تطبیق‎سازی مناسب قوانین تحصیلی و رفتار انسانی و کرامت‎آمیز خود تحصیل را برای محصلان مهاجر شیرین و ماندگار کرده‎اند که به سهم خود قدردان یک‎یک‎شان هستم.     
 عمده‌ترین مشکلی که خانواده‌های مهاجر افغانستانی در ثبت‌نام فرزندان‎شان در مدارس ایرانی دارند، کدام است و پیشنهاد شما در این زمینه چیست؟

بزرگ‌ترین مشکل خانواده‎های مهاجرین در ثبت‌نام فرزندانشان برخورد سلیقه‎ای و نامحترمانه برخی از مسوولان و مدیران مدارس است که برخوردهای توهین‎آمیز و تحقیرانه را در ثبت‎نام محصل پیش می‎گیرند و حتی گاهی به‌وقت ثبت‌نام محصل را بنا بر کارنامه تحصیلی، موقعیت شغلی و درآمد خانواده‎اش گزینش می‎کنند و می‎پذیرند یا از پذیرش و ثبت‎نامش خودداری می‎کنند.

گاهی هم به بهانه‎های مختلف چنان نام‎نویسی و ثبت‌نام محصل را به تاخیر می‎اندازند که جای خالی نمی‎ماند و عذرش خواسته می‎شود و سرگردان رها می‎شود یا به مدرسه‎هایی خاص هدایت می‎شود.

البته این‎چنین مسوولانی عموما با همه‎ محصلانشان از افغانستانی و ایرانی چنین برخوردهای سلیقه‎ای و غیرقانونی دارند؛ ولی ممکن است در برابر محصلان مهاجر رفتار بدتری داشته باشند! فکر می‎کنم نظارت و بازرسی بیشتر بر رفتار مسوولان آموزشی در موارد و منطقه‎هایی که احتمال چنین برخوردهایی بیشتر است یا گزارش‌شده راهگشا باشد.

از نظر قانونی هم لازم است شیوه ثبت‌نام محصلان مهاجر در خردادماه به مدارس ابلاغ شود تا دستاویز و بهانه‎ای برای ثبت‌نام نکردن و برخورد سلیقه‎ای نماند، محصل پیش از پرشدن ظرفیت ثبت‌نام شود و ناچار نشود به مدرسه دورتر از محل سکونتش برود.       
جداسازی دانش‌آموزان افغانستانی از دانش‌آموزان ایرانی ممنوع است، آیا در مدارس ایرانی این مورد در خصوص فرزندان شما و سایر خانواده‌های افغانستانی رعایت می‌شود؟

گرچه این جداسازی ممنوع است و عمومی و متداول نیست و فرزندان خودم هیچ‎وقت چنین تجربه‎هایی در دوران تحصیلشان نداشتند، در بعضی از شهرستان‎ها و مناطق متاسفانه جداسازی انجام می‎شود. به‌خصوص در سال تحصیلی گذشته موارد این‌چنینی در چند مورد دیده‌ شده است. همچنان که گفتم در این موارد مشکل از ناحیه قانون نیست، مشکل از تطبیق‎سازی و نظارت بر اجرای قانون است.

 جداسازی محصل ایرانی از افغانستانی در مدرسه پشتوانه قانونی ندارند و غیرقانونی است؛ اما در نبود نظارت گاهی انجام می‎شود و خانواده‎های محصلان هم از بیم پیش آمدن مشکل‎های بیشتر پیگیری قانونی نمی‎کنند و تحمل می‎کنند.

 ثبت‌نام دانش‌آموزان مهاجر در مدارس رایگان است، آیا برای ثبت‌نام فرزندان شما هزینه‌ای دریافت می‌کنند؟

ندیده‎ و نشنیدم مدرسه‎ای دولتی مستقیما برای تحصیل محصل مهاجر درخواست هزینه تحصیل کند و هزینه تحصیلی بگیرد؛ اما به بهانه‎های دیگر به‌عنوان کمک به مدرسه و یا برای خرید وسایل مدرسه گاه‌ و بیگاه از محصلان هزینه‎هایی گرفته می‎شود که به نظرم اختصاص به محصلان مهاجر ندارد و محصلان ایرانی و افغانستانی در این مورد با هم هم‌داستان هستند.

سخن پایانی؟

در پایان از شما و تمامی کسانی که برای آگاهی بخشی به جامعه و بهتر شدن وضعیت تحصیل محصلان به‌خصوص محصلان مهاجر قدم برمی‎دارند، تشکر می‎کنم و کامیابی و شادکامی آرزومندم. تحصیل حق یک‎یک کودکان و فرزندان جامعه‎ی انسانی است و ما را به فهم و شناخت بهتر و بیشتر زندگی هدایت می‎کند.