بورژواهای نوکیسه‌ای که حاضر به شنیدن نظرات دیگران نیستند

جواد متین:

 «هنر» در سال 1994 به همت نویسنده دو رگه ایرانی-مجار ساکن پاریس نوشته شد و موجب شد برای او شهرت فراوانی کسب کند. یاسمینا رضا مهم‌ترین درام‌نویس دهه آخد قرن 20 فرانسه به‌شمار می‌رود. در کشور ایران یاسمنا رضا را بیشتر با دو نمایشنامه «هنر» و «خدای کشتار» می‎شناسند. اصلی‌ترین مضمون نمایشنامه «هنر» تقابل سنت و مدرنیته است که در قالب ستیز کلامی دو دوست به نام‌های مارک و سرژ دیده‌ می‌شود و دوست دیگری به نام ایوان میانداری کرده و هر از گاهی طرف یکی را می‌گیرد.

«هنر» از دسته نمایشنامه‌های فلسفی است که با نگاهی فلسفی پدیده هنر را از دو منظر کلاسیک و مدرن مورد واکاوی قرار می‌دهد. اصولا پدیدارشناسی با تفکیک آگاهیِ با واسطه و بی‌واسطه از یکدیگر، آگاهی انسان را از پدیدارهای ذهنی که بدون‌واسطه در ذهن وی ظاهر می‌شوند و ممکن است حتی عینیتی هم نداشته باشند، مطالعه می‌کند. هوسرل معتقد است هر فعالیت ذهنی «وجه التفاتی» خاصی دارد، یعنی چیزی که ذهن ما در موردش به تفکر می‌پردازد در یک لحظه خاص به‌دلیل التفات ذهنی موجود م‍ی‌شود، حال آنکه ممکن است آن وجود ذهنی، موجودی عینی نباشد. در نظر هوسرل موضوع فلسفه همین موضوعات مورد آگاهی است؛ یعنی هر آنچه که تجربه م‍ی‌کنیم، اعم از اینکه وجود داشته باشد یا نداشته باشد. هوسرل اصطلاح پدیدارشناسی را هم برای «روش» خاص و هم برای اصول و مبانی فلسفی خود به کار می‌برد. او از دو واژه «منشا» و «آغاز» در تبیین و توضیح این اصول و مبادی استفاده می‌کند. اندیشه هوسرل با خودآگاهی مبتنی بر پدیدارشناسی آغاز می‌شود و بر نقطه آغازین تفکر تاکید می‌ورزد و بر این باور است که اندیشمند می‌تواند بر سبق ذهن‌ها و تمایلات غالب آمده و تنها بر مطالب متیقن اتکا داشته باشد. یاسمینا رضا در نمایشنامه «هنر» به تقابل اعتقاد به سبک‌های هنری به‌عنوان پدیده‌ها به روایت ستیز فطرت و اندیشه انسان معاصر دست می‌یازد. منشا و آغازگاه رفتار هر انسان را فطرت و اصالت درونی او بر‌می‌شمرد و در این نمایشنامه مورد دستمایه قرار می‌دهد.

اساسا در نمایشنامه‌های فلسفی آموزش داده نمی‌شود و عموما ستیز دیدگاه‌هاست که در اثر بیشتر به چشم می‌آید. در این نمایش‌ها تعقل اصل است و فلسفه‌ خاصی را ارئه نمی‌دهند. یعنی فلسفه ویژه‌ای را تبلیغ و ترویج نمی‌کنند. ستیز برای تفکر آدمی است و برای تحریک او برای فکر کردن است. نمایش‌های فلسفی تشویق به فکر کردن می‌کنند؛ ولی مضمون فکر کردن را تبلیغ نمی‌کنند، بیشتر شیوه فکر کردن را آموزش می‌دهند. مسائل کبیر عالم بشری و مکاشفاتی و متافیزیکی مطرح می‌شود و عقلانیت همنشین با احساس است. از طریق استدلال و چالش‌های فلسفی مساله ارائه می‌شود. کاراکترها فوق بشری هستند و یا عملی فوق بشری دارند. در «هنر» شاهد ترسیم فراز و نشیب‌های زندگی روشنفکرنماهایی هستیم که هنر وسیله‌ای برای تفاخر و خودنمائی آنهاست و در مقابل آنها شاهد دیدگاهیی جامعه‌شناسانه‌ای هستیم که در لایه‌های زیرین متن وجود دارد. بورژواهایی که حتی حاظر به شنیدن نظرات دیگران نیستند. نوکیسه‌های بی‌بته‌ای که برای تفاخر و تظاهر به هر چیزی چنگ‌اندازی می‌کنند و هنر برای آنها دستاویزی است تا زور و قدرت خود را به رخ دیگران بکشند و وسیله‌ای برای تفاخر آنهاست؛ اما یاسمینا رضا «هنر» را به‌عنوان پدیده‌ای کیفی و انسانی وسیله‌ای برای گفت‌و‌گو، رفاقت و نزدیکی انسان‌ها و به‌وجود آورنده روابط عاطفی آدم‌ها در نظر گرفته و شاهد رشد و نمو مولفه‌ها و عناصر عالی شخصیت در کاراکترها هستیم.

وحید رهبانی کارگردان جوان و پرحاشیه تئاتر که از قضا این روزها در سریال «گاندو» ایفای نقش می‌کند نمایشنامه «هنر» یاسمینا رضا را با بازی داریوش فرهنگ، امید روحانی و سیدمحسن حسینی کارگردانی کرده است. او در این نمایش با خلق فضای مناسب و باور‌پذیر و بهره‌بردن از بازی روان و شایسته هر سه بازیگر مولف و باتجربه تئاتر و سینمای ایران، اجرائی بسیار جذاب و دلنشینی را به مخاطب ارائه داد. طراحی صحنه کاربردی و متوازن بازی‌های اصولی و ارتباط مناسب با تماشاگر با توجه به متد اجرائی موجب نزدیکی بیشتر تماشاگر با این اثر شده است. از نظر ارتباطات بصری توازن صحنه و انتخاب رنگ‌ها،خطوط و نورپردازی به تقابل و تعریف مکان‌ها و زمان‌ها و تقابل سبک‌های هنری را دو چندان جذاب می‌کند. با وجود اینکه نمایش هنر قبلا از سوی داود رشیدی نیز در ایران به روی صحنه رفته است، وحید رهبانی با تولید این اثر نشان داده است که به‌عنوان یک جوان قوه بالایی در جامعه شناسی دارد و جامعه پیرامونی خود را به‌خوبی می‌شناسد. هنرمندی توانمند است و شایستگی این میزان توجه در سینما و تئاتر کشور را دارد.