نمود لباس سنتی زنان بوشهری در تندیس زن منتظر
الهام بهروزی
تندیسها و المانهای شهری یکی از موتیفها و ساختههای بشری است که در میادین و مکانهای عمومی شهرها جانمایی میشود تا افزون بر سوق دادن بیننده به تماشای اثر، بخشی از هویت و تاریخ آن اقلیم را به او تزریق کند.
بوشهر از جمله شهرهایی است که دارای تاریخی درخشان و پربار است؛ اما با وجود این پیشینه درخشان، این شهر در زمینه المانها و تندیسهای شهری از فقری بارز برخوردار بوده که بهواسطه رفع این کمبود در سالهای اخیر تلاش شده با نصب المانها و تندیسهای متعدد به فضای شهری روحی تازه بدهند ولی با همه این تلاشها، بهدلیل اینکه اکثر این تندیسها با فحوای شهری بوشهر کمترین ارتباط را داشته، اعتراض بسیاری از اهالی فرهنگ و کارشناسان حوزه شهری را بهدنبال داشت تا اینکه شهرداری بوشهر مصمم شد با تشکیل کمیتهای ساخت تندیسهایی را که در بردارنده بخشی از هویت مردم و فرهنگ فولکوریک منطقه است، در دستور کار خود قرار بدهد.
در این رابطه، سیدنورالدین امیری، شهردار بوشهر بسیار مصرانه در پی آن است که به احیای هویت شهری با الهام گرفتن از فرهنگ فولکوریک بپردازد و برای هر منطقه از شهر با توجه به پیشینهای که دارد تندیسی طراحی و ساخته و در همان محله یا منطقه نصب شود تا دورنمایی از زندگی مردمان آنجا به شهروندان ارائه شود. مانند مجسمه مرد سنگدرار که در کوی سنگی بوشهر نصب شده است؛ اما وی با توجه به تخصصی که در حوزه مدیریت شهری دارد، صرفا به نمایش و معرفی مردان بوشهری اکتفا نکرده و زنان که بخش مهم جامعه را تشکیل میدهند از قلم نینداخته است و با تشکیل کمیتهای متشکل از محمدصادق سعیدی (مشاور شهردار)، احمد بارگاهی (رئیس سازمان فرهنگی، اجتماعی و ورزشی شهرداری بوشهر)، طاهره شمشیری (رئیس کمیسیون فرهنگی شورای اسلامی شهر بوشهر)، الهه غریبزاده (محقق حوزه میراث ناملموس)، صحرایی (مجسمهساز باتجربه مشهدی) و مهدی عادلی (کارشناس اجتماعی سازمان فرهنگی شهرداری بوشهر) درصدد برآمده تا نقش زنان را در فرهنگ و تاریخ بوشهر ترسیم کند. از این رو، بر اساس رای این کمیته مقرر شد که تندیس بانویی جنوبی با رعایت جزئیات طراحی و ساخته شود. اینک این تندیس ساخته و جانمایی شده است که در آن میتوان رد پای مشاورههای دقیق الهه غریبزاده، پژوهشگر و نویسنده کتاب «لباس سنتی بوشهر گنجینه ای در دست فراموشی» را در طراحی لباس و نحوه مینار بستن زنان منتظر بوشهری به نظاره نشست. زنانی که هر روز و هر شب مردان خود را راهی دریا میکردند تا توشه روزانهشان را از خوان پرنعمت خدادادی برداشت کنند. زنانی که در کارزار زندگی بیشترین سهمشان انتظار بوده است و ایستادگی.
سیدنورالدین امیری، شهردار بوشهر پس از نصب این تندیس در حد فاصل میدان رئیسعلی دلواری به سمت فانوس دریایی گفت: این تندیس به افتخار بانوان ساحلنشین بوشهری است که در درازنای تاریخ یار و یاور مردان بزرگ بوشهر بودهاند و نقش ارزشمند تحکیم و بنیان خانواده و تربیت فرزندان را عهدهدار هستند و هم چشم بر گستره آبی دریا دارند که بازگشت مردان خود که دل به دریا زدهاند تا آبهای خروشان را رام و روزی خانواده را از بیخ گلوی موجهای فرا چنگ آورند انتظار میکشند، انتظار جزئی از فلسفه وجودی زنان دریاست آنها در تمام روزگاران دوشادوش ناخدایان، ملاحان، جاشوان و ماهیگیران نسل اندر نسل روزیشان را با توکل به خداوند رزاق از دریا بهدست آوردهاند.
مشخصه بارز تندیس بانوی منتظر جنوبی، لباس اوست که در نهایت ظرافت و دقت طراحی و ساخته شده است. الهه غریبزاده که در این باره نقش موثری را ایفا کرده است، به بامداد جنوب گفت: پوشاک روایتگر سلیقه، بینش اجتماعی، باورهای دینی و جایگاه طبقاتی افراد است ما در جایجای ایران بهویژه در میان اقوام شاهد شناسنامههای بسیار مشخص در حوزه لباس محلی هستیم. نقش و نگارهایی که روایتگر فرهنگ، تاریخ و باورهای قومی هستند؛ این پوشینهها را منحصربهفرد و یکتا میسازند. امروزه بسیاری از بافتها و پوششهای اقوام با ظهور جلوههای جدید رنگها و طرحهای گوناگون شهری، تبدیل به صنایع دستی شدهاند که بیشتر گونههای آن را باید در موزههای مردمشناسی یافت؛ ولی ما بر این باوریم که یکی از ابزارهاي كارآمد و موثر در پيشبرد هويت جوامع محلی «زبان پوشاک» است.
این محقق حوزه میراث ناملموس در ادامه با بیان اینکه اسناد ارزشمند موجود از نقش و نگارهای پوشینههای مردم خطه جنوب گاه گویای سیر تحول تاریخی این کهندیار است، افزود: سیر و سلوک در سفرنامهها و تصاویر برجای مانده، ما را به سمت و سوی فرضیههایی از سادگی و بیپیرایگی لباسها میکشاند و همگونی با آب و هوای منطقه و نحوه معیشت مردم را خاطرنشان میکند و این مهم را به مرحله اثبات میرساند که پوشش در نوار ساحلی بوشهر متحدالشکل بوده و بین پوشش زنان و خاستگاه و محل سکونتشان، ارتباط مثبت و معناداری وجود دارد. به عبارتی دیگر، در جغرافيای بوشهر، پوشاك سنتي زنان پاسخي به گرماي طاقتفرسا، آفتاب سوزان و خشكي زمين است. ساختار لباسها و تزئينات آن گرچه از عوامل متعدد فرهنگي و اجتماعي تأثير پذيرفته، بيش از همه خود را با اقليم خاص جنوب تطبيق داده است. رنگها و تزئينات پوشاك زنان در اين مناطق و در غالب موارد متاثر از اقليم طبيعي يا در پاسخ به كمبودهاي زيباشناختي آن به لحاظ رنگي با گرايش نمادگرايانه بودهاند.
وی در خصوص ساخت تندیس بانوی جنوبی گفت: با توجه به پاسداشت لباسهای سنتی اهالی استان بوشهر بهعنوان یکی از مهمترین جاذبههای فرهنگی منطقه و بازخوانی قصههای فولکلور و عامیانه از پیران این دیار، دکتر امیری، شهردار بوشهر اقدام به ساخت تندیس زن سنتی بوشهر بهمنظور احیای فرهنگ فولکوریک کرد تا زحمات این قشر جانباخته را برای کسب رزق و روزی در آبهای خروشان خلیج فارس یادآور شود.
مولف کتاب «لباس سنتی بوشهر گنجینهای در دست فراموشی» ادامه داد: پیش از این در اوایل دهه نود، تندیس مادر و فرزندی با پوششی امروزی در خیابان لیان نصب شد که نمادی بود از عشق لایتناهی مادری؛ اما همچنان دلتنگی زنان منطقه از دیدن زنی با لباسی شبیه به مادربزرگهایشان آشکارا حس میشد که ساخت تندیس زن منتظر، نمادی از لباس سنتی زنان بوشهری، عواطف و نحوه معیشت اکثر مردمان این خطه است. خوشبختانه در این تندیس مدل لباس سنتی بانوان بهنحوی ویژه نمود پیدا کرد؛ پیراهن چیندورهای که ترسیم چینهای لباس بر روی کمر یادآور نفنوفها و دورچینهاست، طرح گلدار روی پیراهن که برگرفته از پارچههای وارداتی از کشورهای اروپایی بهویژه انگلیس بوده که تا به امروز ما همچنان شاهد استفاده این نوع پارچهها برای دوخت پیراهنهای این دسته از بانوان هستیم.
وی با بیان اینکه تقارن ردیف گونه گلهای روی پیراهن، نشان از دقت منحصرگونهای است که در نگاه اول همان پارچه مذکور را به نظر بیننده متبادر میسازد، تصریح کرد: پوشش سر «می نار» یا بهتر بگوییم «مقنا» و چینهایی که روی گردن در هنگام بستن قرار گرفته و اطراف سر و گردن را میپوشاند در این تندیس بهخوبی نمایان است که در ادامه با چَلاّبه زرین کنار گوش مواجه میشویم. مدل شلواری که برای این مجسمه در نظر گرفته شد، فِستو بود همراه تزئینات نقوش مربوط و لایههای گلدوزی شده و پوشیدن نشان تعلق و تعهد زن عاشق در دست چپ به دقت پیاده شد؛ اما جذابترین بخش تندیس همان صورت زن جوانی آراسته است که حالت انتظار در پرتره صورت و نگاه نافذ به سمت دریا با لبخندی امیدوارانه بر لبان برای بازگشت مردش از سفر دریایی است که نحوه گرفتن دامن به خوبی در آن گویای مکنونات قلبی و عاطفی اوست.
غریبزاده در پایان یادآور شد که در حوزه پاپوشهای مردمان بوشهر ما با انواع مختلفی روبهرو بودیم ولی در جوار نوار ساحلی با توجه به روایت اعتمادالسلطنه و همچنان عکسهای برجامانده از زنان پابرهنه یا نشسته بدون پاپوش، دمپاییهای ساده، كفش (جوتي)، دمپایی چنگکی و نوعی صندل معروف به «كُوش» را در ادوار مختلف شاهد بودیم که سادهترین و پراستفادهترین آن را برای این مجسمه برگزیدیم.
بدون شک شهرداری بوشهر با بها دادن به یافتههای محققان جوانی چون غریبزاده به غنا و احیای فرهنگ فولکوریک و پوشینههای کهن بومی منطقه به ساخت تندیسهای کارشناسیشده اقدام میکند تا سیمای حقیقی مردمان و فرهنگ بوشهر را به همگان معرفی کند. از این رو، جای دارد این اقدام تحسینشده سیدنورالدین امیری، شهردار بوشهر سرلوحه دیگر شهرداران استان در طراحی و نصب تندیسهای شهری شود؛ چراکه بیتوجهی به میراث فرهنگی و بومی منطقه میتواند کمکم به فراموشی یا تحریف آنها منجر شود نظیر آنچه که در طراحی یک تندیس در بندر گناوه شاهد هستیم. در تندیس زن گبهباف که در این شهر نصب شده است، لباسی که برای این بانو انتخاب شده است، متعلق به پوشش زنان یکی از استانهای همجوار است که این مساله پرتره غلطی از پوشش بومی زنان گناوهای ارائه میکند و همگان بر این تصور هستند که لباس بومی و کهن زنان بندرنشین همین لباس است!
یک کارشناس حوزه مد و لباس در این باره به بامداد جنوب گفت: بدیهی است که تندیسهای متنوعی بهمنظور زیباسازی فضای شهری در گناوه نصب شده است که در این زمینه چندوقت پیش شاهد نصب تندیس زن گبهباف در میدان منتهی به خروجی گناوه به سمت دیلم بودیم که بهخاطر پوشش لباس این تندیس که متعلق به زنان قوم شریف لر است و سنخیتی با پوشش بومی زنان بندری ندارد، سخت با آن اعتراض شد. هرچند شهردار گناوه و تیم فرهنگی او درصدد بودند تا با این حرکت فرهنگی به معرفی گبه که یکی از صنایع دستی خاص زنان روستای شول است، بپرادزند اما ایکاش با نگاه کارشناسانه به لباس و ساخت تندیس این بانوی گبهباف پرداخته میشد تا به اصالت لباس زن گناوه خدشهای وارد نشود. هرچند لباس زنان لر از زیبایی منحصربهفردی برخوردار است که مبین اصالت فرهنگی و قومی درخشان آنهاست اما باید پذیرفت که هر منطقه لباس بومی و محلی خاص خودش را دارد که بهتر است برای احیای فرهنگ فولکوریک منطقه در ساخت تندیسها آنها را در نظر گرفت و از تحریف میراث ناملموسمان خودداری کنیم. بنابراین نباید بهراحتی لباسی که دارای اصالت و پیشینه تاریخی است جای خودش را به لباسهای دیگر مناطق بدهد که مورد انتقاد مخاطبان قرار بگیرد. جای تاسف دارد که با نگاه خودبینانه و به قول خودشان کارشناسانه این نوع لباس را جایگزین لباس منطقه خودمان کردند؛ چراکه مکررا شاهد هستیم که در جشنوارههای فرهنگی و حتی مد و لباس استان بهوفور شاهد نمایش این پوشش بهعنوان لباس محلی وسنتی بوشهر و گناوه هستیم.
آمنه فروردین در ادامه با تاکید بر اینکه چرا باید فکر کنیم که لباس زنانه قوم لر لباس سنتی و بومی منطقه ما است و با پوشیدن این نوع لباس اصالت لباس سنتی و بومی استان بهویژه گناوه را نادیده بگیریم! و در فراموش کردن آن اهتمام بورزیم، تصریح کرد: با مطالعه تاریخ و اسناد موجود، به راحتی میتوان لباس زنان جنوبی را که با متریالها و اکسسورهای خاص دوخته میشده است شناخت. بنابراین من و همه دغدغهمندان حفظ لباس بومی منطقه با مشاهده تندیس زن گبهباف سخت نگران اصالت لباس بومی و فراموشی ارزشهای آن شدیم. این در حالی است که باید آن را پاس بداریم همانگونه که بهتازگی در تندیس بانوی منتظر بوشهری شاهد احیای لباس بومی و محلی منطقه هستیم که این مساله منجر به خوشحالی ما دغدغهمندان حوزه مد و لباس استان شد. امیدوارم این حرکتهای اصیل فرهنگی در سطح استان همچنان تداوم داشته باشد تا به کمک آن بتوانیم فرهنگ فولکوریک خود را بالنده سازیم.
وی ادامه داد: بهعنوان طراح لباس باید بگویم که الهه غریبزاده که کارشناسی طرح تندیس زن منتظر را بهعهده داشته، بر اساس اسناد و شواهد و پشتوانه مطالعات تاریخی و فرهنگی خود با در نظر گرفتن تمام فرضیههایی که در زمینه لباس زنان بوشهری وجود داشته و در اثر گذشت زمان دستخوش تغییراتی و غالب شدن گونههای پوششی دیگر استانها و کشورهای مجاور با استان بوشهر شده است، سعی کرده طرح لباس زن منتظر را کارشناسانه طراحی و پیشنهاد کند تا سادگی، اصالت، نجابت، فرهنگ و وجود ارزشمند بانوان بوشهری را به همگان شناسایی و معرفی کند و نشان دهد که پوشش در نوار ساحلی بوشهر متحدالشکل بوده و همچنین میان پوشش زنان و خاستگاه و محل سکونتشان ارتباط مثبت و معناداری وجود داشته است.
این طراح برتر کشوری در حوزه مد و لباس در پایان یادآور شد: لباس سنتی خود گویای اصالت قومی و تاریخ و فرهنگ منطقه است و لباسی که با سنت ترکیب شده باشد، همیشه زیباست و تکراری نمیشود، یادآور شد: اما صنعت مد بهواسطه اینکه یکی از صنایع پیشرفته و درحال تغییر شتابنده است، سنت را بهخطر می اندازد و بهخاطر قدرت آن و تمایل افراد به مدوفشن باید گفت که لباس سنتی جای خودش را به لباسهای امروزی داده است که با لباسهای سنتی فاصله دارند. این در حالی است که لباس سنتی در حوزه مد و لباس نیز از جایگاه و اصالت اخاص خود برخوردار است و به یک گنجینه فراموش شدنی تبدیل شده است که تمام تلاش طراحان و فعالان حوزه مد و لباس بر این است که با طراحیهای هنرمندانه و جذاب و تلفیق آن با مد بهطوری که اصالت و زیبایی ظاهری و واقعی آنها از بین نرود به احیای لباس سنتی بپردازند. بیشک این حرکت زیبا و بهیادماندنی دکتر امیری، شهردار بوشهر امیری و تیم فرهنگی او در ساخت تندیس بانوی منتظر بوشهری نقش شگرفی را در احیای فرهنگ فولکوریک و لباسهای سنتی ایفا میکند و امیدوارم این حرکت الگویی برای دیگر شهرداران استان شود. در حقیقت این کار نه تنها به احیای لباس سنتی بوشهر بلکه به یادآوری ارزشمندی جایگاه زن و نقش موثر آن در زندگی و جامعه منجر شده است. شهرداری بوشهر با این حرکت زیبا تلاش کرده تا از علاوه بر تقدیر از حمایت زنان جنوبی از مردان و فرزندانشان، تصویری واقعی از لباس سنتی زنان بوشهری برای افرادی که وقت مطالعه و پیگیری در حوزه مدولباس ندارند، زنده و احیا کند تا یاد و خاطره مادربزرگها و مادران جنوبی که سادگی و نجابت از نگاهش، لباس و حرفشان میبارد برای همیشه در خاطرات شهروندان بوشهری ماندگار سازد.
