فیلمی چندلایه با شخصیتهای دیکنزی
الهام بهروزی
اصغر فرهادی با درخشش دوباره در یکی از معتبرترین رویدادهای سینمای جهان بار دیگر توانمندی خود را در قصهپردازی یک تراژدی سربهمهر در جامعه امروز ایران به رخ کشید. «قهرمان» فرهادی بیش از اینکه یک فیلم باشد، برشی از زندگی مدرن امروزی است که جامعه در حال گذار ایرانی دارد به چشم میبیند.
فرهادی کارگردان قصهساز، بادانش، دغدغهمند و خلاقی است که با نگاهی موشکانه به لایههای زیرین جامعه نفوذ میکند و سوژههایی را از دل این طبقات بیرون میکشد و با روایتی درام آن را تصویرسازی میکند. قصههایی که ملموس و گزنده و واقعی هستند و در کنار ما در حرکت. این کارگردان باتجربه و خوشفکر، با کشف و پردازش چنین قصههایی، سناریوهای قوی و مبتنی بر زندگی مدرن، اخلاقیات و روابط آدمها مینویسد؛ سناریوهایی که هم به مخاطب لذت میدهد و هم دائم تلنگر میزند.
او با ساخت «جدایی نادر از سیمین» راهش را در سینمای ایران از سایر همکیشان خود جدا کرد و در این اثر به ترسیم نمایههای تلخی از زندگی مدرن و روابط انسانی بهشکلی حرفهای و باورپذیر روی آورد! فیلمی با قصهای دردناک و قوی که به عاطفه انسانی تلنگر میزند و مخاطب را به تفکر و تعمق وا میدارد. این فیلم موفق شد جایزه اسکار سال ۲۰۱۲ را در بخش بهترین فیلم خارجیزبان و بهترین فیلمنامه غیراقتباسی از آن خود کند.
فرهادی دو سال بعد؛ یعنی در سال ۲۰۱۴ با «گذشته» برای دریافت جایزه بهترین فیلم خارجی جشنواره گلدن گلوب نامزد شد و در جشنواره کن همان سال، فیلمش جایزه بهترین بازیگر زن را به دست آورد. سه سال بعد (سال ۲۰۱۷)، جایزه اسکار بهترین فیلم خارجی را با فیلم «فروشنده» کسب کرد که پیشتر جوایز بهترین فیلمنامه و بهترین بازیگر مرد جشنواره کن و چندین جایزه دیگر را به دست آورده بود.
فرهادی با مهارت بیبدیل خود در فیلمسازی و پرداختن حرفهای به مفاهیم ارزشمندی چون اختلاف طبقاتی، جنسیت و مذهب توانست سینمای ایران را در عرصه بینالمللی اعتبار ببخشد و نبوغ خود را در هنر هفتم به جهانیان بشناساند. بیشک کسب جایزه بزرگ هیات داوران هفتاد و چهارمین جشنواره فیلم کن با فیلم «قهرمان» افتخار دیگری است که فرهادی برای سینما ایران شامگاه شنبه، ۲۶ تیرماه به ارمغان آورد.
این فیلم که قرار است در پاییز امسال در سینماهای کشور اکران شود، برای نخستین بار در جشنواره کن ۲۰۲۱ به نمایش درآمد و از همان اولین اکرانش با استقبال پرشور مخاطبان و بزرگان سینمای جهان مواجه شد تا جایی که بسیاری از منتقدان و نشریات بینالمللی از شانس زیاد این فیلم و بازیگر اول مرد آن برای کسب اسکار سال آینده خبر دادند. حال باید دید که تازهترین کار فرهادی در دیگر رویدادهای معتبر سینمای جهان چگونه ظاهر خواهد شد!
خلاصه داستان فیلم «قهرمان» از این قرار است: «رحیم مردی است که بهدلیل بدهی بسیار که نتوانسته آن را بپردازد به زندان افتاده؛ روزی مرخصی دو روزه به او داده میشود، او پیش کسی که به وی بدهکار بود، میرود تا وی را قانع کند از شکایت خود طرف نظر کند و پیشنهاد میکند که بخشی از بدهی خود را به او میدهد؛ اما در این ماجرا آنطور که پیشبینی کرده بود، اوضاع بر وفق مراد پیش نمیرود، وی در جایی پول زیادی پیدا میکند و در تردید است که صاحب پول را پیدا کند و آن را به وی پس دهد؛ اما...»
به گفته کارشناسان حوزه سینما، «قهرمان» روایتی است از آنچه در عصر رسانههای دیجیتال و شبکههای اجتماعی برای ما رخ میدهد. دغدغههای این فیلم چنان با بخشی تاملات امروز ما همخوان است که احتمالا بعد از دیدن آن از خودمان میپرسیم: چطور تا به حال تا این حد واضح با خودمان در مورد این مساله مواجه نشدهبودیم؟! علاوه بر این، در داستان قهرمان مفاهیم مهم و عمیقی همچون آبرو و حیثیت مطرح شده که به سوالات اساسی و تاثیرگذاری میپردازد. این فیلم که در شیراز فیلمبرداری شده است، همچنین طعنهای هم به سیستم پیچیده بوروکراسی در نظام اداری ایران میزند و بهنوعی میتوان ادعا کرد که اصغر فرهادی از هیچ فضایی برای بیان دغدغه یا نقدی بهسادگی نمیگذرد.
این فیلم که در اولین حضور بینالمللی خود توانست بدرخشد و جایزه بزرگ هیات داوران جشنواره کن را از آن خود کند، پیشبینی میشود که شانس زیادی برای کسب دیگر جوایز بینالمللی دارد. خوشبختانه فرهادی با قهرمان توانسته نگاه منتقدان جهانی را به خود جذب کند تا جایی که بسیاری از این منتقدان در نشریات مختلف و همچنین سایت جشنواره کن یادداشتهای خود را منتشر کردهاند.
در این میان، اوون گلیبرمن منتقد «ورایتی» از قهرمان به عنوان اثری یاد میکند که در بخشهایی از تعلیق بینظیر داخلی «جدایی» و «فروشنده» برخوردار است؛ اما پراکندهتر است و قدرت کمتری دارد. وی معتقد است: در فیلمهای قبلی مانند «جدایی»، «گذشته» و «فروشنده» اصغر فرهادی توانایی منحصربهفردش برای تمرکز بر موقعیتهای معمولی انسانی را نشان میدهد و این حس را ایجاد میکند که اگر به اندازه کافی به این زندگی نزدیک شوی میتواند مهیج باشد. «قهرمان» هم خیلی دوست دارد از این دست داستانها باشد. داستان مردی متواضع و ناامید که به شخصیت مورد توجه تلویزیون و رسانههای اجتماعی بدل میشود که در دل حبابی از فرهنگ آشفته خودمان جای گرفته است.
گلیبرمن در ادامه از پیچیدگیهای داستان مینویسد و اینکه هر صحنه بهدلیل جامعهای که بین اخلاقی خود تحمیل کرده و واقعیت ویرانی اقتصادی گیر کرده، چیزی برای گفتن دارد؛ اما در نهایت از آن بهعنوان فیلمی نسبتا پراکنده یاد میکند. وی مینویسد: فیلمی سنگین با بینشی که تا حدودی مبهم و منفک از حماسه مردی عادی است که میخواهد خودش را نجات دهد. ساختار این فیلم دو ساعت و هفت دقیقهای بیش از آنکه رشد یافته باشد، تکراری است. این منتقد در پایان یادآور میشود، «قهرمان» برای همه چیزهای خوبی که دارد، یک فیلم ساخته فرهادی است که بیش از آنکه با قلب ما حرف بزند با سر ما حرف میزند و گاهی اوقات ما را میخراشد.
دیوید الریش منتقد این دی وایر نیز که به «قهرمان» امتیاز «ب مثبت» داده و زودتر از هر منتقد دیگری نقدش را منتشر کرد، در نقد مفصل خود از فیلم به عنوان جدیدترین تصویر فرهادی از معضلی اخلاقی یاد میکند و آن را بهترین فیلم اصغر فرهادی پس از «جدایی» میخواند.
وی، این فیلم را ملودرام اخلاقی فرهادی درباره کارهای خوب میداند و چند توصیه رایگان برای شخصیتهای سینمایی ارائه میکند: اینکه اگر تصادفی به یک کیسه پر پول برخوردید باید ببینید چه کسی خالق آن است. اگر پیتر فارلی بود که همه چیز خوب پیش میرود و حتی در نهایت یک تاکسیدو بهتر هم گیرتان میآید، اگر ساخته جوئل و ای تن کوئن بود که متاسفانه مرگتان در پیش است و اگر خالقش اصغر فرهادی بود که با واژگانی سفید روی آسمان آبی شیراز نقش بسته... باید بدانید که به این زودیها نمیتوانید تشخیص دهید کار درست کدام است.
به گفته این منتقد سینمای جهان، ملودرامهای اجتماعی فرهادی با عدم اطمینان قلبی آزاردهندهای که در فیلم «جدایی» در سال ۲۰۱۱ شاهدش بودیم، با پیشفرضهای سادهای شروع میشوند که لایهبهلایه، با یک اتفاق فریبنده پوست عوض میکنند و در همین حال، حس یک بحران اخلاقی نیز از اعماق زیرپوستی آن آشکار میشود. داستانهای او را بهتر است بهعنوان معماهایی بخوانیم که با سرخوردگی، عزم راسخ و تداوم جلو میروند و یادآور گربهای هستند که خودش و یک توپ را آنقدر به دور یک تیر میپیچد که آنقدر همه چیز گره میخورد که حالت خفگی ایجاد میکند.
الریش در پایان مینویسد: «قهرمان» سادهترین فیلم فرهادی پس از «جدایی نادر از سیمین» و کسب موفقیت بینالمللی او در ۱۰ سال پیش است که به نوعی به مبهمترین و بهترین فیلم او بدل شد. فرهادی در این فیلم اشتیاق مشابهی دارد که وارد مشکلات قانونی مدنی ایران شود، در حالی که بار اصلی احساسی «جدایی نادر از سیمین» را ندارد و در عین حال از خلوصی سقراطی برخوردار است که میپرسد چه تفاوتی بین انجام یک کار خوب و انجام ندادن یک کار بد وجود دارد؟
پیتر بردشاو منتقد گاردین هم با دادن سه ستاره از پنج ستاره به فیلم «قهرمان»، آن را فیلمی درهم تنیده درباره شبکهای درهم تنیده دانست و نوشت: وقتی شروع به فریب دادن میکنیم، دور خود میتنیم. فیلمی که همانقدر ناخوشایند است که زندگی واقعی هست.
وی با تمجید از بازی هوشمندانه و ظریف امیر جدیدی در نقش رحیم او را مردی با لبخندی درخشان اما در عین حال عجیب و ناامید میخواند که یادآور شخصیتهای بیچاره دیکنزی و در جستوجوی ایجاد روابط دوباره با اطرافیان است. بردشاو داستان فیلم را پیشفرضی مبتکرانه و عالی مانند یک داستان کوتاه ادبی میخواند که از همان ابتدا حفرههایی در آن وجود دارد. سوالی که وی مطرح میکند، این است که اگر رحیم میخواهد خود را خوب نشان دهد چرا از همان ابتدا کیسه پیدا شده را به پلیس تحویل نداد؟
بردشاو در پایان یادداشت خود نوشت: «قهرمان» یک فیلم درگیر کننده و حتی جذاب است؛ اما من متعجبم که چرا سبک رئالیستی نویسنده باید در داستانی که کمی پیچیده است، پنهان شود!
یادآوری ميشود در «قهرمان»، امیر جدیدی، محسن تنابنده، فرشته صدرعرفایی، احسان گودرزى و سارینا فرهادی و... به ایفای نقش میپردارند. این فیلم پاییز ۱۴۰۰ قرار است در سینمای کشور اکران شود.
