واکاوی راز رنگینپوستهای افریقایی در موسیقی جنوب
الهام بهروزی
مستند «سبالو» به کارگردانی محسن نساوند و تهیهکنندگی فاطمه معتمدآریا اثری قابل تامل و فخیم در حوزه موسیقی آیینی و بومی و همچنین چگونگی عجین شدن خردهفرهنگها با فرهنگ اصیل بومی جنوب است. این اثر روایتی از زندگی محمود بردک نیا نوازنده سازهای کوبه ای است که اصالتی افریقایی دارد و سال ها پیش اجدادش از زنگبار، جنوب تانزانیا به بوشهر مهاجرت کردند. او تلاش می کند با موسیقی و هنرش سنت پدران خود را زنده نگه دارد.
بدیهی است این مستند در پلانهای هدفمند خود، افزون بر نمایش گوشههایی از زندگی بردکنیا و زیباییهای معنوی و ساختاری موسیقی بومی جنوب و نقش رنگینپوستان مهاجر افریقایی در پایهریزی آن، به انعکاس پرترههای زیبایی از بافت تاریخی و معماری کهن این اقلیم تاریخساز و چهرههای بشاش اهالی این بندر کهن اهتمام ورزیده است.
محسن نساوند با تولید این مستند، نشان داده است که کارگردانی با دغدغه و مسلط بر فرهنگ شفاهی و تاریخ بوشهر است. او این اثر را با نیمهخوانی (آوای کار در دریا) و قایقی رها و مردی رهاتر در خلیج سبز آبی فارس در نزدیکی اسکله بوشهر آغاز میکند. در ادامه با چینش کاملا اصولی و منظم تصاویر، حکایت زندگی محمود بردکنیا را از محله بهبهانی (یکی از چهار محل کهن بافت تاریخی بوشهر) و ساخت ساز آغاز میکند. این کارگردان جوان با جانمایی موسیقیها و نواهای هیجانانگیز مخاطب بهویژه مخاطب جنوبی خود را به سالهای کودکی پرتاب میکند و نوستالوژيهای ملموس و شیرین وی را در ذهنش پررنگتر از هر زمان دیگری تداعی میکند.
نساوند با تبحری که در مستندسازی دارد، با استفاده از تجربه و دانش، در خلال روایت قصه بردکنیا، پای صحبت چهرههای هنری شاخص این آب و خاک مثل داریوش غریبزاده (فیلمساز و نویسنده)، ایرج صغیری (نویسنده و پژوهشگر و کارگردان تئاتر) و... نشسته است و بخشی از تاریخ موسیقی بومی و آیینی بوشهر را به تصویر میکشد. به عبارتی، «سبالو» در لایههای زیرین خود نگاهی به تاثیر غیرقابل انکار رنگینپوستان افریقاییتبار در موسیقی آیینی و سنتی جنوب ایران و بوشهر دارد. نساوند در ساخت این اثر با طمانینه پیش رفته و هشت سال زمان صرف کرده تا «سبالو» آفریده شود.
در توضیح دلیل انتخاب نام «سبالو» برای این اثر باید گفت که «سبالو یک نوع مراسم آوازخوانی است که در آن افراد به شکل دایره دور یکدیگر جمع میشوند و شانههای خود را تکان میدهند. این نوع موسیقی برگرفته شده از موسیقی افریقایی است که با دایره همراه است. در گذشته بیشتر ریتم آوازها با دست زدن افراد و نهایتا دهل شکل میگرفته است؛ اما در حال حاضر این مراسم بیشتر در بوشهر و در عزاداری و همراه با سنج و دمام و دهل اجرا میشود.»، از همین رو است که نساوند با این انتخاب هدفمند، ذهن مخاطب کنجکاو را به کنه موسیقی بومی و حضور مهاجران رنگینپوست افریقایی و نقش آنها در موسیقی این منطقه هدایت میکند.
این مستند به تمامی ریتم و موسیقی است و کارگردان کوشیده تا تمام پردهها و زوایای موسیقی جنوب ایران اعم از خیامخوانی (موسیقی محفلی)، عروسی، ماتم و عزای حسینی و سنج و دمام در آن به نمایش گذاشته شود. نساوند در تقسیم حال خوش و باورهای عمیق مردمان این دیار تناسب و تعادلی بجا ایجاد کرده است. از اینرو، در جایی یزله را در عزاداری امام حسین (ع) و خلوص دلدادگی بردکنیا و اهالی جنوب را در این ماتم به نمایش میگذارد و در جایی دیگر این نوازنده را مدهوش ساز نیانبان محسن شریفیان، غرق در اجرای حرکات آیینی این دیار در تصویر ثبت میکند. ثبت این نماها، همگی نشان از خلاقیت و اشراف کارگردان اثر دارد که با واکاوی تار و پود موسیقی جنوب، جهانی شاد و پر از دیالوگ و مهربانی را پیش روی مخاطب میگذارد.
نکته نامحسوسی که در این اثر موج میزند، انعطافپذیری فرهنگ جنوب است که بهراحتی خردهفرهنگهای ملتهای مهاجر را در خود حل کرده و از دل آن شاهکار هنری مثل موسیقی بزمی و محفلی و آیینی آفریده شده است. قطعا این مستند نمایانگر نقش بلامنازع رنگینپوستهای مهاجر افریقایی در پایهریزی موسیقی پرهیجان و منحصربهفرد بوشهری است. این رنگینپوستها اغلب کارگران لنجهای تجاری بودند که به بوشهر سفر میکردند. در این میان، برخی از آنها در این بندر ساکن شدند و در این شهر که به مدارا شهرت دارد، زندگی جدید و مسالمتآمیزی را با بومیان آن آغاز کرده و با تشکیل خانواده جزئی از این دیار شدند.
خاندان بردکنیا که تباری افریقایی دارند نیز با اقامت در بوشهر، حافظ و مروج بخش مهمی از موسیقی این منطقه شدند و محمود این خاندان از همان کودکی عطای مدرسه را به عشق موسیقی و سازنوازی به لقایش بخشید و با غور در موسیقی نواحی مختلفی مثل افریقا، هند و کشورهای خلیجی و عربی مهارت خود را در ساختن و نواختن سازهای کوبهای بهویژه دمام به همگان ثابت کرد. وی امروز یک چهره بینالمللی است و در کشورهای متعددی به اجرا پرداخته است و با گروههای زیادی از جمله لیان، دارکوب، شنبهزاده و ... همکاری داشته و دارد. بردکنیا اما همچنان هنرمندی رها و فروتن است و سادهزیستی را بر هر چیزی در زندگی ترجیح میدهد. در این میان، آنچه بیش از هر چیزی برایش اهمیت دارد، این است که زندگی را راحت بگیرد تا راحت بگذرد.
یک منتقد سینما در خصوص مستند «سبالو» میگوید: «این مستند از جمله آثار ارزشمند در حوزه پژوهش موسیقی بومی است که مخاطب را با بخشی از میراث در حال فراموشی موسیقی در جنوب و خاصه بوشهر آشنا میسازد. سبالو از جمله آثاری است که حضور ملموس و توامان عنصر پژوهش کتابخانهای و پژوهش میدانی در آن پررنگ است در نتیجه ما با اثری فراتر از مستندهای مشاهدهگر مواجه هستیم. از طرفی، مستند سبالو یادآور میشود که موسیقی فولکلوریک و بومی با وجود آنکه در هیاهوی موسیقی پاپ و… حضور کمرنگی در زندگی شهرنشینان دارد؛ اما پتانسیل، قابلیت و ظرفیتی خوبی برای پرداخت اثری جذاب در حوزه تولید اثر مستند را داراست.»
به گفته ایلیا محمودینیا، «نخستین نکتهای که بلافاصله بعد از دیدن فیلم «سبالو» به ذهن خطور میکند، این است که چرا دانستههای ما درباره موسیقی نواحی و در این مورد خاص موسیقی بوشهر (سازهایی چون دمام و سنج در سال های اخیر مرزهای جغرافیایی بوشهر و جنوب را پشت سر گذاشته و حال رفتهرفته در آیینهای مذهبی سایر استانها بهویژه در ایام عزاداری عاشورا و تاسوعا جایی برای خود تعریف کرده است) و هنرمندانی که در این عرصه فعالیت میکنند اینقدر محدود و گاه هیچ است.»
این منتقد ادبی در پایان یادآور میشود: «با وجود عنوانبندی فیلم ما شاهد مستند پرترهای درباره محمود بردکنیا، نوازنده سرشناس سازهای کوبهای در بوشهر و یکی از آخرین بازماندههای نسل طلایی از سیاهان مهاجر هستیم .فیلمساز اما به بهانه زندگی محمود بردکنیا نگاهی گذرا به تاثیر پررنگ و اثر گذارموسیقی و ادوات و سازهای غیر بومی رنگین پوستان مهاجر افریقاییتبار در شکلدهی موسیقی بوشهر دارد و به طبع آن به حضور غیر قابل انکار، پررنگ و غیرقابل حذف این شکل موسیقی در مراسمهای مذهبی، آیینی و سنتی در بوشهر پرداخته است. در واقع زندگی محمود بهانهای میشود که تماشاگر به جهت نوع حضور و کارکرد او در حوزه موسیقی با بخشهای مغفولمانده موسیقی و آیینهای مرتبط با آن در بوشهر همچون «خیام خوانی»، «یزلهخوانی» و همچنین ریشههای نژادی و قومیتیاش آشنا شود.»
همچنین الهام فلاح، نویسنده و رماننویس جوان کشورمان هم در خصوص مستند «سبالو» معتقد است که «سبالو فیلم شریفی است که به خلق اعجازی از تصاویر و آواها و موسیقی جنوب میپردازد. سبالو را با لذت دیدم، کارگردان جوان و مستعد جنوبی در گرفتن قابهای درخشان و کمنظیر از کوچه و پسکوچههای بوشهر، که شاید برای اهالی آن شهر هم چندان آشنا نباشد و نشود هرکه را از اهالی آن شهر راهبلد آنجا بدانی. سبالو یک تیر است با هزار نشان. غیر اینکه فیلم درخشانی را میبینید با مفاخر شهر در حوزه موسیقی آشنا میشوید، محسن شریفیان برایتان نیانبان مینوازد، با یگانه شخصیت اصلی فیلم محمود بردکنیا، نوازنده یگانه و خودساخته سازهای کوبهای و سایر سازهای نواحی جنوب از نزدیک آشنا میشوید. مردی از یگانه بازماندگان نسل درخشان هنر موسیقی و دمامزنی بوشهر.»
وی یادآور میشود: «فیلم به شما لفریقاییتبارهای رنگینپوستی را نشان میدهد که در سالهای قبل به اجبار به جنوب ایران کوچانده شدند و لاجرم تاثیر عمیق موسیقی افریقایی و نوع سازهای ایشان بر موسیقی بومی و اقلیمی جنوب با اندک دقت و غوری در موسیقی جنوب قابل رویت است. محسن نساوند کارگردان بوشهری فیلم به خوبی توانسته با این اثر دین خود را به جنوب و مردم خونگرم و بیغل وغش بوشهر ادا کند. جماعتی که به بهانه عزا و عروسی و شادی و غم با تنها زبان مشترک با یکدیگر همزبانی میکنند. زار و رقص و همخوانیهایی که جنسیت و سن و سال نمیشناسد. نگاه نساوند در هنر فیلمسازی مستند دقیقا همان نگاه اهالی خلیج فارس است. دقیق و در عین حال ساده. خودمانی و عمیق. بیادعا و افتخارآفرین و نکته درخشان این اثر حضور سیمین معتمدآریا در جایگاه تهیهکننده است. اینکه ستارگان کارکشته و مجرب، امثال معتمدآریا که با تلاش و خوردن خاک صحنه به جایگاه والا و بیتکرار رسیدهاند، حضور حمایتگر و بزرگترانه خود را در کنار کارگردانان جوان و خوشآتیهای که اتفاقا بنا نیست خود را محدود به کلانشهرها و نمایشهای مدرن و فوق مدرن از زندگیهای انسانهای خاص کنند و به بوم و خاستگاه خویش پایبندند دریغ نکنند، قابل تقدیر و تکریم است.»
در پایان یادآوری میشود، محسن نساوند، مستندساز و عکاس بوشهری فعالیت خود را از ۱۳۷۸ با تئاتر در بوشهر آغاز کرد. وی دانشآموخته رشته کارگردانی سینما از دانشگاه آزاد بوشهر در سال ۱۳۹۰ است. نساوند تاکنون کارگردانی مستندهایی چون «سایه»، «تالار وحدت هفت صبح»، «الف سمبو»، «ژلوفن و داون» را برعهده داشته است. «سبالو» تازهترین مستند وی است که به عباس کیارستمی، کارگردان فقید سینمای ایران تقدیم شده و در سایت هاشور صفحه ویژه «هنر و تجربه» از ۲۶ خردادماه بهصورت آنلاین به اکران درآمده است.
